Belandde je in het leven elders dan je waar je je voorstelde? Hoe zagen de wendingen op je pad eruit? Wat bleef doorheen je verrassende of zelfs onlogische keuzes toch onbewust de leidraad? En wat zien professionele kameleons uiteindelijk als hun levenswerk? Onze nieuwe vraagstaart spit het brein uit van telkens weer een andere markante zigzagger.
Werkbare processen opbouwen uit het niets: directeur van het Hanna Arendt Instituut Christophe Busch (1977) deed het voor zichzelf al drie keer, in de forensische psychiatrie, voor een museum en voor een denktank/instituut. Wendbaarheid, leiderschap, netwerking én conflictbeheersing gaven dat pad mee vorm.
Voor een jonge tiener legt een nu vergeeld boek van Lecturama de basis van een levenslange obsessie voor de holocaust. Vanuit het Gentse Sint-Lievenscollege ligt de stap naar een studie geschiedenis voor de hand. Het wordt criminologie, om de menselijke drijfveren achter het kwaad te begrijpen. Collectief geweld maakt er geen deel uit van het curriculum en intellectueel blijft de jonge wetenschapper op zijn honger zitten.
In onze ziekenhuizen staat intussen de forensische psychiatrie in haar kinderschoenen. Een sollicitatie legt de basis voor een twaalfjarig traject als social therapeut/criminoloog in de forensische psychiatrie. Goed voor pionierswerk met medium risk geïnterneerden naast psychiaters, psychologen en verpleegkundigen.
Van begeleider wordt Christophe Busch er adjunct-afdelingshoofd, afdelingshoofd en ten slotte coördinator van de hele forensische afdeling. In 2006 volgt een belangrijke nieuwe wending, in de vorm van een master in de Holocaust & Genocidestudies aan de Universiteit Amsterdam. Het is de opleiding waarnaar hij altijd al op zoek was en die hij nu kan combineren met zijn unieke kijk op dadergedrag. Met als gedroomde toepassing: het radicaliseringsproces van genocideplegers.
In 2012 volgt het afscheid van de psychiatrie. Samen met de latere UA-rector Herman Van Goethem ontstaat het idee voor Kazerne Dossin, een gedenkplaats, museum en onderzoekscentrum over de Holocaust en mensenrechten. Een rol als algemeen directeur volgt van2016 tot 2019. Meningsverschillen over de te volgen koers doen de exit lonken.
Aan de VUB en de UA rijpt intussen een plan voor een urban study platform. Onder impuls van toenmalig VUB-rector Caroline Pauwels wordt dat het Hannah Arendt Instituut. Busch leidt er vandaag toegepast onderzoek naar polarisatie, democratisering, burgerschap, stedelijkheid en diversiteit in samenwerking met vijf Vlaamse universiteiten en als door de Vlaamse overheid erkende vzw.
Christophe Busch is vandaag dé Vlaamse expert in collectief geweld, gespecialiseerd in de aanpak en studie van radicalisering en polarisering binnen de samenleving. Hij publiceert in 2023 De Duivel in elk van ons (Borgerhoff & Lamberigts), een vuistdik boek over de vraag waarom schijnbaar gewone mensen kunnen verworden tot daders van verschrikkelijke misdaden tegen de menselijkheid.
De kameleonvraagstaart
Wat betekent wendbaarheid voor jou?
“Snel schakelen om opportuniteiten te zien en even snel inzien dat iets niét zal werken en durven loslaten. Toen de coronacrisis uitbrak terwijl we het Hannah Arendt Instituut opzetten mochten we dat in de praktijk brengen. Maar een open communicatiecultuur is wel een voorwaarde.”
Welke gewoonte of overtuiging heb je de voorbije jaren bewust losgelaten?
“Vroeger wilde ik dat iedereen mij graag zag, maar ik leerde om geen energie meer te verspillen aan negativiteit of dysfunctionele dynamieken. Sommige mensen zijn inhoudsgedreven, anderen machtsgedreven. Er is al zo weinig tijd om met positieve dingen bezig te zijn. Let’s agree to disagree!”
Welke eigenschap bewonder je het meeste in mensen die in de chaos overeind blijven?
“VUB-rector Carolien Pauwels kon nooit nee zeggen. Ze vertrok altijd vanuit verwondering. Met veel goesting en ideeën heb je in moeilijke omstandigheden een streep voor om het eindresultaat te bereiken dat je voor ogen hebt.”
Wat is de meest waardevolle bocht die je ooit in je carrière gemaakt hebt?
“Mijn ontslag geven bij Kazerne Dossin. Er kwam energie vrij om iets anders te doen. Plots werd ik weer omringd door positieve vibes. Ik realiseerde me toen pas hoe lang ik met conflictbeheersing bezig was geweest. Daar heb ik veel uit geleerd.”
Wat is het dapperste dat je ooit gedaan hebt door ‘nee’ te zeggen?
“Over de genocide die Israel al dan niet pleegt in Gaza, bestaat er een hevige polemiek. Het vereist een soort dapperheid om te verkondigen dat je daarbij wél moet blijven nadenken. Dat kanttekeningen nodig blijven bij zo’n zwaarbeladen label waarvan de conventies precies gedefinieerd zijn. Maar in onze opiniesamenleving ligt dat moeilijk.”
Welk talent dat je niet bezit, had je graag gehad?
“Ik werk graag samen met mensen die heel afgebakend iets tot het einde vorm kunnen geven en zich er drie maanden op kunnen toeleggen. Die rust en afbakening mis ik omdat ik graag met zoveel dingen tegelijk bezig ben. Mijn boek kwam er wel, maar twee jaar later dan mijn uitgever wilde. Er bleven telkens inzichten bijkomen.”
Wat is de meest onconventionele beslissing die je nam, die achteraf verrassend goed uitpakte?
“Om mijn ontslag in te dienen, moest ik persoonlijk over een serieuze drempel. Rationeel wist ik dat het de juiste beslissing was, maar het ging in tegen hoe ik in elkaar zit. Ook omdat het voelde alsof ik een team in de steek liet.”
Welke vorm van creativiteit wordt onderschat?
“Als academicus bedien je je van droge stof om je punt te maken over omgaan met een gewelddadig verleden of collectief geweld. Maar kunst – theater, beeldende kunst, fotografie – is emotie die je recht in het hart kan raken en zo een boodschap overbrengt. Het is een taal die ik niet beheers.”
Is er een discipline die je nodig hebt, maar waar je mee worstelt?
“Wiskunde. Ik ben geboeid door menselijk gedrag en crimineel gedrag. Datawetenschappers en algoritmes zijn de klassieke gedragswetenschappen aan het inhalen, dus we moeten samenwerken. Na mijn pensioen wil ik trouwens biologie gaan studeren, met dank aan David Attenborough.”
Wat is voor jou het verschil tussen koppig zijn en volhardend blijven?
“Als je volhardend bent, ga je voor een eindresultaat dat iedereen ten goede komt. Moeilijk gaat ook, op zijn West-Vlaams. Bij koppigheid plaats je jezelf centraal en wordt het obstinaat.”
Wat is je grootste succes en welke prijs heb je daarvoor betaald?
“Wat we in heel Vlaanderen konden opbouwen via het Hannah Arendt Instituut in de vorm van concrete programma’s rond radicalisering. Wat het me kost, is ruis in de vorm van een altijd aanwezige drukte en druk.”
Wat is je huidige gemoedstoestand?
“Heel positief, ondanks de staat van de wereld. Want er zijn steeds meer mensen die bewust zijn en de problemen willen aanpakken.”
Welke rol speelt toeval bij succes?
“Ik hang de stelling never waste a good crisis aan. Toen we het Instituut opstartten brak corona uit en daar konden we ons voordeel mee doen. Ik stelde ook vast dat na de aanslagen van 2016 er plots dingen mogelijk werden waarover we al jarenlang aan het adviseren waren op het vlak van beleidsvisie, daadkracht en financiering om radicalisering tegen te gaan.”
Wat was je meest leerrijke tegenslag?
“Toen het grondig scheefliep in mijn vorige team bij Kazerne Dossin en mensen ontgoocheld afhaakten. Erg jammer om een relatie te verbreken waar nog potentieel in zit. Ik heb nog een document met allemaal gekleurde strepen van een creatief therapeute uit de psychiatrie. Haar manier om me te vertellen dat ik in sommige situaties geen streep had getrokken. Zachte heelmeesters maken stinkende wonden, bedoelde ze.”
Wat helpt jou om niet te verharden of te verzuren?
“De schoonheid van de wereld rondom ons verzacht alle ellende. In mei ga ik naar Ijsland, de ruwheid en de kracht van de natuur laadt me echt weer op. Je nietig voelen in het geheel leert je te relativeren.”
Zijn er dingen waar je ondanks al je ervaring nog fundamenteel over twijfelt?
“De theorievorming over collectief geweld evolueert constant. Je moet de nuances daarin omarmen en niet het kind met badwater weggooien, maar je moet wel leren uit je fouten. Ik ben op dat vlak een verbinder. Tussen functionalisten – de Holocaust ontstond bottom-up – of intentionalisten – lees: Hitler en zijn trawanten stuurden alles – bestond decennialang discussie Maar toen opperde historicus Ian Kershaw dat ze allebei wel eens gelijk konden hebben. Minder vanzelfsprekend dan het klinkt, hoor.”
Welke kwetsbaarheid mag volgens jou vaker zichtbaar zijn?
“Online regeert nu vaak het grote gelijk als het gaat over denken en handelen. Ook ideologieën en religie zijn in datzelfde bedje ziek. Maar als mensheid moeten we vooral samen ‘weten’. Daarbij mag de vrouwelijke touch véél meer op de voorgrond komen. Kijk maar naar The Day Iceland Stood Still (1975), toen vrouwen even niet meer meededen. Mannelijke egotripperij maakt veel kapot. Vrouwen moeten het dan weer rechttrekken.”
Hoe kom je tot je beste ideeën en hoe maak je er ruimte voor?
“In relatie met anderen. Ik ben dol op brainstormvergaderingen.”
Welk aspect van jouw persoonlijkheid probeer je te temperen?
“Na een brainstorm nog met vijf nieuwe ideeën komen.”
Wat zie je als je levenswerk?
“In Vlaanderen een aantal inzichten ingang doen vinden over menselijk destructief potentieel. En dan mijn opvolger het werk verder zien zetten.”
Wie is jouw favoriete historische personage?
“Ik heb ook geen lievelingskleur, dus dat is moeilijk. Maar ik heb nu het boek De nihilistische revolutie van Hermann Rauschning ontdekt. Op dat moment is dat mijn held, maar volgend jaar is dat weer iemand anders. Zoals Stanislav Petrov die WOIII voorkwam door geen zogenaamde Amerikaanse nucleaire aanval te beantwoorden. Of August Landmesser, de man die met gekruiste armen zwijgend middenin een juichende nazirally stond. Al die mensen die morele moed toonden in extreme omstandigheden.”
Wie vergeef je wat nooit?
“Vergeven moet je vooral voor jezelf doen, leerde ik van Eva Kor. Zij was als kind een proefkonijn van ‘dokter’ Josef Mengele. Ze moest voor zichzelf kunnen vergeven om niet met de haat te moeten leven. De vriendschap tussen de Jood Simon Gronowski en de kunstenaar Koenraad Tinel die uit een collaboratiefamilie stamt, vind ik ook een mooi voorbeeld van vergeving.”
Welke vraag zouden leiders zichzelf vaker moeten stellen?
“Of er later geoordeeld zal worden of ze de moed hadden om het juiste te doen. Dat helpt om nu hun moreel kompas bij te sturen.”
Welk boek, lied of kunstwerk is jouw kompas?
“Het boek Into That Darkness van de Joods-Britse auteur Gitta Sereny las ik op jonge leeftijd. Ik heb twee exemplaren, een nieuw en een vol aantekeningen. Toen ik het herlas, werd ik me ervan bewust hoeveel impact het heeft gehad op mijn drie carrières.”
Wat zou jij je twintigjarige zelf willen vertellen?
“Wat de natuurkundige Alexander Von Humbolt (1769-1859) poneerde: Alles ist Wechselwirkung. Alles is interactie. Het samenspel van actoren, factoren en context bepaalde mijn eigen pad. In die lijn ligt ook het boek The Strength of Weak Ties (1973) van Mark Granovetter, een netwerkspecialist die onderzocht wat je kansen op een nieuwe job vergroot. Heb je veel relaties, al zijn ze niet sterk, dan beschik je over veel deuren die ooit kunnen leiden tot nieuwe pistes.”
Hoe wil jij graag herinnerd worden?
“Als iemand die bleef nadenken. Geïllustreerd door een laatste citaat: Niemand heeft het recht om te gehoorzamen, uiteraard van Hannah Arendt.”
Fotograaf: Wieland De Hoon
https://hannah-arendt.institute/
